گلشن اسرار جلد 1

۱. مقدمه

قرن‌هاست که بر سر راه رسیدن به حقیقت، میان افراد مختلف بحث و اختلاف وجود دارد. بسیاری از مردم گمان می‌کنند مسیر «عقل و منطق» از مسیر «شهود و عرفان» جداست و دین هم راه کاملاً متفاوتی را می‌رود. این تصور اشتباه باعث شده تا عده‌ای در دامِ «فلسفۀ مدرسه‌ای و خشک» بیفتند؛ یعنی فلسفه‌ای که به تعبیر نویسندۀ کتاب، چیزی جز بازی با کلمات، تکرار حرف‌های گذشته و انباشتن ذهن از مفاهیم نیست. در این نگاهِ سطحی، فلسفه خواندن فقط یک تمرین ذهنی خسته‌کننده است که نه تنها گره‌ای از کار انسان باز نمی‌کند، بلکه خودش به یک مانع و حجاب بزرگ برای درک حقیقت تبدیل می‌شود.
اما آیا واقعاً فلسفۀ اصیل اسلامی و کتاب مهمی مثل «اسفار اربعه»، فقط یک مشت اصطلاحات پیچیده و بی‌فایده است؟ آیا تفکر و استدلال نمی‌تواند ما را به خدا برساند؟
حقیقت این است که میان فلسفۀ واقعی، عرفان ناب و دین حقیقی، هیچ تضاد و اختلافی وجود ندارد. کتاب «گلشن اسرار» به زیبایی توضیح می‌دهد که هدف اصلی از یادگیری فلسفه، فقط حفظ کردن چند دلیل و برهان نیست؛ بلکه هدف، رشد دادن روح، دل کندن از وابستگی‌های دنیا و باز شدنِ «چشم دل» است تا انسان بتواند همان حقایقی را که با عقل فهمیده، با تمام وجودش هم ببیند و حس کند.
دقیقاً در همین نقطه است که ارزش چنین کتابِ راهگشایی مشخص می‌شود؛ اثری که به دور از تعصب‌های رایج، نشان می‌دهد تمام این بحث‌های دقیقِ عقلی و فلسفی، در نهایت فقط یک وسیله و مقدمه هستند؛ مقدمه‌ای برای درک بهتر توحید، شناخت امام (علیه‌السلام) و اتصال به ولایت پروردگار.

۲. آن‌چه در «گلشن اسرار (۱)» می‌خوانیم

کتاب «گلشن اسرار (جلد ۱)»، حاصل درس‌های خارج فلسفۀ آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی است که در قالب ۲۹ مجلس (جلسه) تدوین شده است. در این کتاب، با شرحی متفاوت، زنده و کاربردی از کتاب مهم «اسفار اربعه» ملاصدرا روبه‌رو می‌شویم؛ شرحی که مباحثِ به‌ظاهر خشکِ فلسفی را به مفاهیم شیرین عرفانی و مسیر سیر و سلوک پیوند می‌زند.
در بخش‌های آغازین کتاب، مباحثی چون «مقدمات حکمت» و «احوال و شرایط نفس» مطرح می‌شود. شارح با بیانی روشن توضیح می‌دهد که برای فهم حقایق عالم هستی، تنها تکیه بر فرمول‌های عقلی و حفظ کردن کتاب‌ها کافی نیست؛ بلکه روح و روان انسان باید از آلودگی‌ها و وابستگی‌ها پاک شود تا بتواند حقیقت را نه فقط با ذهن، که با تمام وجودش لمس کند.
یکی از بخش‌های مهم کتاب، ورود به مباحث دقیق و عمیق فلسفی مانند «تعریف وجود»، «حقیقت لابشرط مقسمی» و «تشکیک وجود» است. شاید این کلمات در نگاه اول تخصصی و سنگین به نظر برسند، اما هنر نویسنده در این است که این مفاهیم پیچیده را از قفسِ تنگ بحث‌های ذهنی خارج می‌کند. او به مخاطب نشان می‌دهد که چگونه فهمِ درستِ همین اصطلاحات، می‌تواند نگاه انسان را به خداوند، جهان هستی و مسألۀ «توحید» کاملاً دگرگون کند.
همچنین در لابه‌لای این ۲۹ مجلس، مباحث ناب عرفانی نظیر «مراتب فناء» (فنای انسان در ذات پروردگار) با دقت بررسی می‌شود. خواننده قدم‌به‌قدم متوجه می‌شود که مسیر کمال انسان چگونه طی می‌شود و چگونه عقل و شهود در نقطۀ نهایی با هم دست‌به‌گریبان شده و در سایۀ سار «ولایت»، انسان را به آرامش و حقیقت مطلق می‌رسانند.

۳. ویژگی‌های متمایز این اثر

نگاه انتقادی و آزاداندیشانه: شارح محترم در این کتاب، صرفاً یک گزارشگر یا توجیه‌گرِ حرف‌های ملاصدرا نیست. او با تسلط کامل بر مکتب عرفان و با تکیه بر آموزه‌های اولیای الهی، هرکجا که لازم باشد آراء فلاسفه (حتی خود ملاصدرا) را با شجاعت، استدلال و دقت علمیِ تمام نقد می‌کند.
اثبات یگانگیِ عقل، عرفان و ولایت: مهم‌ترین ویژگی «گلشن اسرار»، پایان دادن به توهمِ جدایی میان مسیر عقل و مسیر دل است. این کتاب ثابت می‌کند که اگر فلسفه در مسیر درست و اصیل خود قرار گیرد، خروجی و نتیجۀ آن دقیقاً همان عرفان ناب و اتصال به ولایت اهل‌بیت (علیهم‌السلام) خواهد بود.
لحن زنده، گرم و تحلیلی: از آنجا که این کتاب پیاده‌شدۀ جلساتِ درسِ شفاهی استاد است، لحنی بسیار پویا، استدلالی و تحلیلی دارد. نویسنده در طول مباحث، با مطرح کردنِ شبهات و پاسخگوییِ دقیق به آن‌ها، ذهن مخاطب را با خود همراه و قانع می‌کند.

۴. این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

کتاب «گلشن اسرار (۱)» با وجود اینکه ریشه در مباحث عمیق فلسفی دارد، اما دایرۀ مخاطبانش تنها به متخصصان محدود نمی‌شود. این اثر یک راهنمای عالی برای گروه‌های زیر است:
علاقه‌مندان به عرفان و سیر و سلوک: کسانی که می‌خواهند بدانند چگونه می‌توان از پله‌های استدلال و منطق بالا رفت و به بامِ شهود، توحید و ارتباط قلبی با خداوند رسید.
دانشجویان و طلاب فلسفه: عزیزانی که از بحث‌های خشک، تکراری و صرفاً مدرسه‌ایِ فلسفه خسته شده‌اند و به دنبال حلقۀ گمشده‌ی حکمت، یعنی «تهذیب نفس و رسیدن به ولایت» می‌گردند.
جویندگان حقیقت و آزاداندیشان: افرادی که دغدغۀ رفع تعارضاتِ ظاهری میان دین، عقل و عرفان را دارند و می‌خواهند با یک نگاه تحلیلی، انتقادی و مستدل، پیوند ناگسستنی این سه را درک کنند.

5. بریده‌ای از کتاب:

«… همان‌طوری‌که ممکن است عقل در مقدمات خود دچار اشکال و اشتباه بشود، هم‌چنین ممکن است انسان در مکاشفات هم دچار اشتباه بشود و مکاشفاتش فقط جهت رحمانی صرف نداشته باشند، و حتی اگر جهت رحمانی هم داشته باشند، به‌خاطر اختلاف مراتب شهود، ممکن است مکاشفه‌ای وافی و جامع نسبت به مکاشفۀ رتبۀ مقدمی که قوی‌تر و عمیق‌تر و دارای تجرّد بیشتر است نباشد. بنابراین چه دلیلی وجود دارد که این مکاشفه صحیح باشد؟ لذا در این قضیه باید یک ملاک به‌دست بیاوریم تا با آن ملاک، شهود شاهدان و مکاشفۀ مکاشفین و حضور صور ذهنیه به‌واسطۀ شهود را از نقطه‌نظر جنبۀ روحانی یا جنبۀ غیر روحانی تمیز بدهیم.
البته در فلسفه هم مسئله همین‌طور است. اختلافات بسیاری که در آراء فلاسفه ـ مثلاً در بحث وجود و در بحث وجود ذهنی و در بحث عینیت و اختلاف اسماء و صفات با ذات ـ مشاهده می‌شود، ناشی از اختلاف در ترتیب مقدمات است؛ یعنی در خود ترتیب مقدمات، آن‌طور که باید و شاید بحث و تأمّل کافی نشده است. در همین بحث وجود ذهنی، چند قول است: یکی می‌گوید: کیف نفسانی است، یکی می‌گوید: اضافه است، یکی می‌گوید: شبح است، یکی می‌گوید: وجود است؛ و خلاصه هر کسی مطلبی می‌گوید. لبته نظر ما این است که وجود ذهنی، وجودی جوهری است که زاییدۀ وجود علّی، یعنی زاییدۀ همان نفس است که در این قالب و صورت، تعین پیدا کرده است…»

۶. جمع‌بندی

کتاب «گلشن اسرار (جلد ۱)» صرفاً یک کتاب آموزش فلسفه یا شرحی خط‌به‌خط و خشک بر کتاب اسفار ملاصدرا نیست؛ بلکه یک پروژه‌ی فکری و سلوکیِ تمام‌عیار است. مرحوم آیت‌اللَه سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این اثر، دست مخاطب را می‌گیرد تا او را از هزارتوی اصطلاحاتِ پیچیده و «فلسفه‌ی مدرسه‌ای» عبور دهد و به فضای بی‌کرانِ توحید و معرفت برساند.
اگر بخواهیم پیامِ اصلی این ۲۹ مجلسِ عمیق را در چند جمله خلاصه کنیم، باید بگوییم:
پایانِ یک نبردِ خیالی: این کتاب به روشن‌ترین شکلِ ممکن اثبات می‌کند که دعوای تاریخیِ میان «فلسفه» و «عرفان» یک توهمِ ناشی از توقف در مفاهیمِ ذهنی است. عقلِ سلیم و برهانِ دقیق، اگر به درستی به کار گرفته شوند، دقیقاً همان حقیقتی را در ذهن اثبات می‌کنند که عارف آن را در باطن و قلبِ خویش می‌چشد.
فلسفه برای زندگی و سلوک: برخلاف کسانی که فلسفه را تنها یک ورزش ذهنی (فلسفه برای فلسفه) می‌دانند، مؤلف نشان می‌دهد که تک‌تکِ مباحثِ دقیقِ وجودی (مانند تشکیک وجود یا لابشرط مقسمی) کاربردی انضمامی در مسیر خودسازی انسان دارند. عقل، چراغِ راهی است که قرار است ما را از تاریکیِ کثرات به نورِ «توحید» و اتصال به مقام «ولایت» رهنمون سازد.
یک راهنمای جامع: چه طلبه و دانشجوی فلسفه باشید که به دنبالِ حلقه‌ی مفقوده‌ی حکمت (یعنی تهذیب نفس) می‌گردد، و چه یک جوینده‌ی آزاداندیشِ حقیقت، این کتاب به شما می‌آموزد که چگونه مراتبِ فنا و کمالاتِ نفسانی را با قدم‌های محکمِ استدلال طی کنید.
در نهایت، «گلشن اسرار (۱)» اثری است برای آنان که به دنبالِ «مغز» هستند، نه متوقف در «پوسته». دعوتی است برای کسانی که می‌خواهند بدانند چگونه می‌توان فیلسوفانه اندیشید، اما عارفانه زیست و در نهایت در حریمِ ولایتِ اولیای الهی آرام گرفت.