کتاب معاد شناسی جلد 9

مقدمه

حرکت کل هستی به سوی سرمنزل مقصود و بازگشت موجودات به پیشگاه پروردگار، از باشکوه‌ترین و در عین حال اسرارآمیزترین حقایق معارف الهی است. در این میان، ساحت معاد شناسی همواره با پرسش‌هایی بنیادین گره خورده است؛ آیا بازگشت به سوی حق و رستاخیز اخروی تنها به انسان اختصاص دارد یا تمام ذرات جهان سهمی از این صعودِ تکاملی دارند؟ و هنگامی که انسان در مواجهه با کاستی‌ها و خطاهای خویش قرار می‌گیرد، واسطه‌های فیض الهی و تجلی رحمت واسعه‌ی او چگونه دستگیر جانِ رو به سقوط خواهند بود؟ فهمِ عمیق پدیده‌هایی چون معاد همگانی موجودات و حقیقت شفاعت، فراتر از یک آگاهی صِرف ذهنی، افق نگاه انسان را به پهنای ابدیت و عظمت رحمت الهی پیوند می‌زند.

برای عبور از لایه‌های ظاهری و راه‌یافتن به باطن این حقایق، مجموعه گرانسنگ «معاد شناسی» یک راهنمای فکری و شهودی بی‌بدیل است. معاد شناسی جلد 9 از این اثر نفیس، که صورت مکتوب و منقح‌شده‌ی مجالس سخنرانی عالم ربانی و عارف توحیدی، حضرت علامه آیة‌الله حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی (قدّس‌سرّه) است، به کالبدشکافی دقیق این دو محور کلیدی می‌پردازد. مؤلف عالی‌قدر در این مجلد با بیانی استوار، روان و سرشار از اتقان علمی، اثری را پدید آورده‌اند که علاوه بر پاسخگویی به دغدغه‌های تحلیلی طلاب و پژوهشگران معارف اسلامی، دریچه‌ای روشن و امیدبخش را پیش روی عموم مردم و هر جوینده‌ی حق و حقیقتی می‌گشاید که در جست‌وجوی درک زنده و ملموس از نظام پاداش و مغفرت الهی است.

 آن‌چه در این کتاب می‌خوانیم

کتاب معاد شناسی جلد 9، با یک تبیین کلان و شگرف پیرامون «معاد همگانی و بازگشت تمام موجودات» آغاز می‌شود. مؤلف با استناد به آیات قرآن کریم و مبانی متین حکمت متعالیه اثبات می‌کند که ادراک، شعور و حرکت به سوی کمال، ویژگی انحصاری انسان نیست، بلکه تمامی موجودات اعم از حیوانات، پرندگان، گیاهان و حتی جمادات، بر اساس مرتبه‌ی وجودی خود از شعور برخوردار بوده و همگی در سیری پویا به سوی پروردگار محشور می‌شوند. این نگاه توحیدی، کل جهان هستی را جریانی زنده و باهدف معرفی می‌کند که هیچ جزیی از آن عبث آفریده نشده است؛ جریانی که تنها مجردات محضه و مخلَصین — به دلیل رسیدن به فعلیت محض در پیشگاه حق — از دایره‌ی این حرکت از نقص به کمال (معاد) مستثنی هستند.

بخش عمده و محوری این مجلد، به واکاوی عمیق و پاسخ به اشکالات مسأله‌ی «شفاعت» اختصاص یافته است. کتاب با زبانی روان، حقیقت شفاعت را از توهمات عامیانه نظیر تبعیض یا تغییر در اراده‌ی خداوند پاک می‌کند و نشان می‌دهد که شفاعت، خود یکی از سنن قطعی آفرینش و از مصادیق نظامِ دقیق «علیت و اسباب» است. در این تحلیل نجیب، شفاعت به مثابه‌ی پیوستن یک سبب نیرومندتر (رحمت و طهارت شفیع) برای تقویت روحِ ضعیف مؤمن گناهکار و از بین بردن آثار جرم است؛ دارویی معنوی که تنها به اهل ایمان و محبت اختصاص دارد و مایه‌ی ازدیاد امید به رحمت حق می‌شود، نه جرأت بر گناه. مؤلف با دسته‌بندی شفیعان به دو ساحت تکوینی در عالم و تشریعی در دنیا (مانند توبه، توحید، عمل صالح و قرآن)، بستر تحقق شفاعت را در عرصات قیامت به زیبایی ترسیم می‌کند.

در فصول پایانی، اثر به بررسی عالی‌ترین مراتب شفاعت یعنی «مقام محمود» می‌پردازد و تبیین می‌کند که شفیعان حقیقی باید به مرتبه‌ی رفیع «فناء فی الله» رسیده باشند تا اذن وساطت یابند. از همین رو، نیاز تمامی پیامبران به شفاعتِ کبرایِ رسول‌الله (ص) مطرح شده و جایگاه منبر وسیله، لواء حمد و حوض کوثر در قیامت کالبدشکافی می‌شود. مؤلف به مخاطب یادآوری می‌کند که حقیقت حوض کوثر، علم توأم با عمل است و ساقی آن، وجود مقدس امیرالمؤمنین (ع)، قسیم بهشت و دوزخ است. این مباحثِ ژرف با بررسی روایاتِ عمیقِ طینت، چگونگی تجسم باطنِ افراد و بازگشت هر چیز به جوهر اصلی‌اش را در نظام محاسبه‌ی الهی آشکار می‌سازد.

آن‌چه این اثر را متمایز می‌کند

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایی که کتاب جلد نهم «معاد شناسی» را از نمونه‌های مشابه متمایز می‌کند، نگاه همه‌جانبه و عمیق آن به پدیده‌های پس از مرگ و پیوند دادن آن‌ها با زندگی امروز انسان است. مؤلف عالی‌قدر با استفاده از مبانی دقیق معارف اسلامی، مفاهیمی مانند شفاعت یا بازگشت موجودات را از حالت بحث‌های صرفاً ذهنی و کلامی خارج کرده و به یک آموزه‌ی زنده و اثرگذار در مسیر خودسازی تبدیل می‌کند. این رویکرد تحلیلی به مخاطب کمک می‌کند تا درک کند که نظام پاداش و مغفرت الهی، بر اساس قوانین دقیق آفرینش تنظیم شده و بازتابی از باورها و محبت‌های قلبی او در همین دنیاست.

امتیاز برجسته‌ی دیگر این اثر، جامعیت علمی و روش روشن منطقی آن در بررسی آیات و روایات است. علامه طهرانی در تبیین ظریف‌ترین مباحث اعتقادی، تنها به یک دیدگاه بسنده نمی‌کنند، بلکه با بررسی دقیق روایات معتبر از منابع مختلف اسلامی و گره زدن آن‌ها به استدلال‌های عقلی، متنی بسیار محکم و مستدل پدید می‌آورند. علاوه بر این، بهره‌گیری از تمثیل‌های ملموس و کاربردی در سراسر کتاب، به این جلد پویایی و غنای ویژه‌ای بخشیده است که خواننده را به تحسین و درنگ بیشتر وا می‌دارد.

علاوه بر جنبه‌های علمی، لحن روان و گرم کتاب نیز یکی از وجوه تمایز اساسی آن به شمار می‌رود. از آن‌جایی که متن کتاب حاصل سخنرانی‌های منقح و منسجم مؤلف است، نثر آن سنگینی متون درسی حوزوی را ندارد، بلکه روحی زنده، صمیمی و بیدارکننده در آن جاری است. این ویژگی ارزشمند سبب می‌شود که مطالعه‌ی کتاب فراتر از یک یادگیری ساده، به یک تجربه‌ی معنوی تبدیل شود که مخاطب را به بازنگری در احوال نفس و تقویت ارتباط قلبی با اولیای الهی دعوت می‌کند.

مخاطبین

کتاب معاد شناسی جلد 9 با توجه به گستره و روش بیان مباحث، برای طیف‌های متنوعی از مخاطبان خواندنی و سودمند است. در بعد تخصصی، این اثر یک منبع گران‌بها و تحلیلی برای طلاب، فضلای حوزه، دانشگاهیان و پژوهشگران علوم اسلامی است که می‌خواهند مسائلی مانند شفاعت، کوثر و حقیقت مقام محمود را به صورت ریشه‌ای، مستند و عمیق مطالعه کنند.

در عین حال در بعد عمومی، شیوه بیان روان، تمثیل‌های ملموس و لحن صمیمی مؤلف سبب شده است که این اثر برای عموم مردم و هر جوینده‌ی حق و حقیقتی کاملاً درک‌پذیر و نافع باشد. هر خواننده‌ای که در جست‌وجوی تقویت باورهای دینی، یافتن امید واقعی به رحمت پروردگار و درک فلسفه‌ی آفرینش جهان و موجودات است، مخاطب اصلی این کتاب ارزشمند به شمار می‌آید. از این رو، کتاب حاضر هم برای اهل تحقیق و هم برای تشنه‌کامان معارف ناب معنوی، اثری هدایتگر و الهام‌بخش است.

بریده‌ای از کتاب

«…عجیب است از شفاعت ائمّه معصومین در دنیا تا چه برسد به آخرت، و چه بسیار از گرفتاریها و معضَلاتى كه به شفاعت آنها حلّ شده است؛ ما در اینجا دو داستان از شفاعت حضرت موسى بن جعفر علیهما السّلام و توسّل به قبر مبارك آن حضرت بیان مى‌كنیم، تا بر همین اساس نیز شفاعت آن سروران در آخرت روشن شود.

داستان اوّل راجع به خود این حقیر است؛ و توضیح آنكه: در ماه مبارك رمضان سنه یكهزار و سیصد و هفتاد و شش هجریه قمریه، براى زیارت حضرت أبا عبد الله الحسین و اقامت در كربلاى معلّى، از نجف اشرف كه محلّ اقامت دائمى بود، با عیالات به كربلا مشرّف شدیم، و اطاقى تهیه نموده و از بركات حضرت سید الشّهداء علیه السّلام بهرمند مى‌شدیم. در آن سنه، ماه مبارك رمضان در فصل گرما بود، و عادت من چنین بود كه شبها چون كوتاه بود نمى‌خوابیدم و صبحها تا دو ساعت به ظهر مانده مى‌خوابیدم، و سپس وضو مى‌گرفتم و عازم حرم مطهّر مى‌شدم. در حرم تا ظهر مى‌ماندم و نماز را بجاى آورده به منزل مراجعت مى‌كردم.

دوستى داشتم به نام حاج عبد الزّهراء گرعاوى كه عرب بود و مردى متدین و روشن ضمیر و ساكن كاظمین. و گهگاهى به كربلا بخصوص در شبهاى جمعه براى زیارت مشرّف مى‌شد، و براى آنكه روزه‌اش نشكند همان شب پس از زیارت مراجعت مى‌كرد؛ خدایش رحمت كند، یك سال است كه فوت كرده است.

یكى از روزها كه من بر حسب عادت از خواب بیدار شدم و وضو ساختم كه به حرم مطهّر مشرّف گردم، دیدم حالم سنگین است و قبض عجیبى مرا گرفته است، با مشقّت و فشار زیاد تا صحن مطهّر آمدم ولى هیچ میل به تشرّف نداشتم، مدّتى در گوشه صحن نشستم، هیچ میل به تشرّف پیدا نشد، تا نزدیك ظهر شد.

در این حال، ناگهان یك حال نشاط و سرور زائد الوصفى در خود مشاهده كردم، برخاستم و با كمال رغبت مشرّف شدم و كما كان به توسّلات و زیارت و نماز مشغول شدم.

همان شب مرحوم حاج عبد الزّهراء از كاظمین به كربلا مشرّف شد، و گفت: سید محمّد حسین! این چه حالى بود كه امروز داشتى؟! قریب ظهر بود كه من در حجره خود در بغداد بودم، و دیدم كه حال تو بسیار سخت است و در قبض شدید بسر مى‌برى! فوراً سیاره خود را سوار شدم و به كاظمین آمدم و براى رفع این حال تو حضرت موسى بن جعفر را شفیع در نزد خدا قرار دادم، حضرت شفاعت فرمودند و حال تو خوب شد…»

جمع‌بندی

معاد شناسی جلد 9 از مجموعه «معاد شناسی»، اثری ژرف و تحول‌آفرین است که پرده از اسرار شگرفی چون معاد همگانی تمام موجودات و حقیقت باطنی شفاعت برمی‌دارد. علامه طهرانی در این مجلد، با پیوند زدن مبانی استوار حکمی و قرآنی، نشان می‌دهند که شفاعت نه یک مفهوم انتزاعی یا باوری عامیانه، بلکه تجلی عظیم رحمت الهی و از قطعی‌ترین سنن نظام آفرینش است که در پرتو مقام محمود پیامبر اکرم (ص) و ولایت اهل‌بیت (ع) محقق می‌شود.

چنان‌که در سراسر کتاب و حکایات مستند آن مشهود است، این اثر تنها به طرح مباحث نظری بسنده نمی‌کند؛ بلکه شفاعت و وساطت فیض را به عنوان حقیقتی زنده و جاری در متن زندگی دنیا و آخرت به تصویر می‌کشد. خواننده با مطالعه‌ی این کتاب درمی‌یابد که همان‌گونه که اولیای الهی در این دنیا گره‌گشای احوال درونی و بیرونی انسان‌اند، در عرصات قیامت نیز پناهگاه و ساقی حوض کوثر برای اهل ایمان و محبت خواهند بود.

در نهایت، مطالعه‌ی این اثر ارزشمند برای تمامی پژوهشگران، طلاب و عموم جویندگان حقیقت که در پی فهمی عمیق، مستدل و پیراسته از نظام پاداش و مغفرت پروردگار هستند، انتخابی بسیار راهگشاست. «معاد شناسی جلد 9 » دعوتی است به سوی شناخت وسعتِ بی‌کرانِ رحمت خدا و درنگی است برای تقویت امید، اصلاح عمل و پیوند قلبی با شفیعان حقیقی در مسیر ابدیت.