کتاب ترجمه رساله بدیعه

مقدمه:

کتاب شریف «رساله بدیعه»، اثری فقهی و استدلالی از علّامه سید محمدحسین حسینی طهرانی (قدس‌سره) است که با دغدغه‌ای عمیق نسبت به مسائل بنیادین جامعه و نظام اسلامی نگاشته شده است. مؤلف عالی‌قدر در مقدمه کتاب، انگیزه و فلسفه تألیف این رساله را ادای وظیفه در راستای تشیید و تحکیم پایه‌های حکومت اسلام و پاسخ‌گویی علمی و متقن به شبهات پیرامون جایگاه اجتماعی زنان بیان می‌کنند
. این اثر که در سال ۱۳۹۹ هجری قمری به رشته تحریر درآمده، در اصل کتابی استدلالی به زبان عربی و دقیقاً بر سیاق و اسلوب کتب اصیل فقهی بوده است که بعدها بنا به درخواست علما، برای بهره‌مندی عموم پژوهشگران و فارسی‌زبانان ترجمه و بازبینی شد. محوریت و نقطه کانونی این کتاب، تبیین دقیق جایگاه بانوان در مناصب سه‌گانه «جهاد، قضاوت و حکومت» با محوریت تفسیر آیه شریفه «الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّساءِ…» است.

آن‌چه در این کتاب می‌خوانیم

هندسه علمی کتاب «رساله بدیعه» در دو «مرحله» کلان سامان یافته است که خواننده را با سیری منطقی از مبانی کلامی به احکام دقیق فقهی رهنمون می‌سازد:
فلسفه حقوق زن و مرد در نظام آفرینش (مرحله اول): در بخش نخست کتاب، مؤلف با نگاهی کلان و توحیدی، نظام عالم را نظامی واحد، حکیمانه و بر مدار حق معرفی می‌کند. علامه طهرانی با استناد به آیات قرآن نشان می‌دهند که زن و مرد در اصل انسانیت، کرامت و قابلیت وصول به بالاترین درجات کمال و ثواب کاملاً برابرند؛ اما تفاوت‌های تکوینی و ظاهری آن‌ها، مقتضیِ توزیع عادلانه مسئولیت‌ها و تفاوت در حقوق و تکالیف اجتماعی است، نه نشانه تبعیض ارزشی.
بررسی فقهی و تفسیری مناصب زنان (مرحله دوم): هسته مرکزی و استدلالی کتاب در این بخش رقم می‌خورد؛ جایی که نویسنده با واکاوی دقیق دو آیه کلیدی (آیه قوامیت مردان و آیه «وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ»)، مرزهای تساوی حقوق را تبیین می‌کند. در ادامه، با بررسی جامع روایات معصومین (علیهم‌السلام) و اقوال فقیهان، مسئله عدم جواز تصدی مناصب کلان حاکمیتی و قضایی توسط بانوان به لحاظ فقهی اثبات می‌شود.
محدوده جهاد بانوان و مسئله ولایت فقیه: از دیگر مباحث مهم کتاب، بررسی حدود شرعی حضور بانوان در میدان جهاد و دفاع است. افزون بر این، مؤلف در ضمن واکاوی ادله حکومت، بحثی استطرادی (ضمنی) اما بسیار بنیادین پیرامون «ولایت فقیه» مطرح کرده و پایه‌های حکومت در عصر غیبت را از منظر فقه امامیه تشریح می‌کند.

وجه تمایز این اثر

آنچه «رساله بدیعه» را از سایر کتب نگاشته‌شده در حوزه حقوق زنان متمایز می‌کند، رویکرد جامع، استدلالی و به‌دور از هرگونه انفعال در برابر اندیشه‌های وارداتی است. علامه طهرانی در این اثر صرفاً به بیان فتوا و احکام شرعی بسنده نکرده‌اند؛ بلکه با واکاوی و بررسی تطبیقی بیش از ۲۰ تفسیر معتبر از شیعه و اهل سنت (از جمله تبیان، مجمع‌البیان، المیزان، کشّاف و مفاتیح‌الغیب)، ابعاد آیه «الرجال قوامون» را با دقت بی‌نظیری موشکافی کرده‌اند. علاوه بر این، پیوند زدن مباحث کلان کلامی و انسان‌شناختی با مسائل کاربردی فقه سیاسی (مانند احکام مجلس شورا و ولایت فقیه) و بهره‌گیری هم‌زمان از آیات، روایات، اجماع و سیره، این کتاب را از یک رساله تک‌بعدی فراتر برده و به یک دوره فشرده از «فقه استدلالی و تفسیر اجتماعی» تبدیل کرده است.

مخاطبان کتاب

مطالعه این کتاب به تمامی اساتید، پژوهشگران حوزه فقه و حقوق اسلامی، فعالان مطالعات زنان، و همچنین طلاب و دانشجویانی که در پی فهم ریشه‌ای مبانی توزیع نقش‌های اجتماعی در مکتب تشیع هستند، قویاً پیشنهاد می‌شود.
به‌طور کلی، برای علاقه‌مندان به معارف ناب اسلامی و آنان که می‌خواهند دقیق‌تر احکام را بازشناسند، این اثر، اثر بسیار ارزشمندی است تا با منطق مستحکم و قرآنیِ احکام آشنا شده و به نگاهی اصیل، حکیمانه و جامع نسبت به جایگاه زن و مرد در نظام آفرینش دست یابند.

بریده‌ای از کتاب

«… «حلال محمّد تا روز قیامت حلال است و حرام محمّد تا روز قیامت حرام»؛ و درود بى پایان به روان پاك و معصوم اهل بیت طاهرین وى باد كه نگهبانان دین و نیز به پا دارندگان كتاب و سرپرستان امّت اویند، درود و سلامى كه جز تو اى خداى بزرگ كس نتواند آنرا بر شمرد.
خداوندا ما را از آن كسان قرار ده كه به پیامبرت ایمان آورده و او را یارى كردند و به دنبال نورى كه با وى فرستاده شد قدم برداشتند، و ما را از رستگاران قرار ده، به حقّ مقام ولایتش و اوصیاء و ذرّیه طاهرین او كه تو شنونده دعائى؛ و لعن و نفرین تو بر كسانى باد كه در دین تو تغییر و تبدیل كردند و كلمات تو را تحریف نمودند و امامان تو را به مسخره و بى ارجى گرفتند؛ و ما را به رأى و فكر و هواهاى خود وامگذار؛ بار خدایا و دعاى ما را بپذیر.
بارى … چون دیدم كه فرهنگ آمیخته به كفر مادّى از شرقى و غربى بر شریعت اسلامى حمله ور شده و اختلافاتى را كه در حقوق اسلامى میان زن و مرد به حسب اقتضاى فطرت و غریزه خاصّ هر یك وجود دارد؛ مورد ایراد قرار داده‌اند. و وجود این اختلافات را سبب سلب حقوق طبیعى زنان در جامعه دانسته و موجب بازداشتن آنان از نیل به كمالات انسانى خود و جاى گرفتن در كنج خانه و ذلّت و سرافكندگى مى‌شمارند.
و در مقابل مشاهده كردم كه گروهى در پاسخ این اعتراضات اظهار میدارند كه: ممنوعیت‌ها و محرومیت‌هائى كه در حقوق زن نسبت به مرد در نظام اسلام وجود دارد امرى الهى است و در آن رعایت مصلحت عمومى منظور گردیده است و براى تشكیل و بقاى جامعه ایده آل و مدینه فاضله، وجود یك سلسله محرومیت‌ها ضرورى است.
و گروهى دیگر، اصلًا منكر اختلاف (در حقوق) شده، و هر دو جنس (زن و مرد) را در جمیع حقوق فردى و اجتماعى حتّى در مواردى چون جهاد و قضاوت و حكومت مساوى دانسته‌اند.
این بود كه بر آن شدم كه در اطراف این مسئله اسلامى به طور خلاصه آنچه را كه از كتاب خدا و سنّت پیامبر اكرم و معصومین علیهم السّلام وارد شده، به رشته تحریر درآورم، و آن را با براهین عقلى و فطرى مؤید سازم و حقیقت مسأله و نقاط ضعف هر دو جواب فوق را روشن سازم.
و اینك به یارى و استعانت پروردگار آغاز سخن مى‌نمائیم كه هیچ نیرو و قدرتى جز از ناحیه خداوند بزرگ و والا وجود ندارد.
بحث ما به دو مرحله تقسیم مى شود:
اوّل: بحث كلّى، كه در آن فلسفه حقوق زن و مرد به طور عامّ بیان مى شود.
دوّم: بحث اختصاصى فقهى، كه به استناد ادلّه شرعى نسبت به موقعیت زن در زمینه جهاد و قضاء و حكومت انجام میگیرد….»

جمع‌بندی

کتاب «ترجمه رساله بدیعه» اثری فراتر از یک پاسخ‌گویی مقطعی به شبهات دوران است؛ بلکه تلاشی عالمانه و عمیق برای مهندسی فکری جامعه اسلامی بر پایه فقه جواهری و معارف ناب قرآن و اهل‌بیت (علیهم‌السلام) محسوب می‌شود. علامه طهرانی در این اثر به‌خوبی نشان می‌دهند که احکام اسلام پیرامون جایگاه زن، نه بر پایه جبرِ تحقیرآمیز و محرومیت است و نه بر اساس تشابه کورکورانه با الگوهای وارداتی؛ بلکه دقیقاً بر مدار عدالت، حکمت، و تناسب با تکوین و فطرت الهی وضع شده است.
نقد علمی و مستدلِ دو رویکرد افراطی و تفریطی — یعنی آنان که احکام را صرفاً یک جبر الهیِ بدون پشتوانه فطری می‌پندارند، و آنان که با نادیده گرفتن واقعیات خلقت، منکر هرگونه تفاوت در مناصب کلانی چون قضاوت و حکومت می‌شوند — این رساله را به متنی روشنگر و مرجع در حوزه نظام حقوقی اسلام تبدیل کرده است.
در نهایت، بازگردانی روان و دقیق این رساله استدلالی به زبان فارسی، فرصتی مغتنم برای تمامی اندیشه‌جویان فراهم آورده تا بدون نیاز به تسلط بر متون پیچیده و تخصصی عربی، به سرچشمه استدلال‌های متقن فقهی و تفسیری دست یابند و با پایه‌های اصیل جایگاه اجتماعی زن در حکومت اسلامی آشنا شوند.