الله شناسی جلد 2

مقدمه

غایت قصوای خلقت انسان و عالی‌ترین مرتبه کمال او، رسیدن به مقام معرفت و «لقاء الله» است؛ حقیقتی که اگر از افق دید آدمی پنهان بماند، تمامی تلاش‌ها و تکاپوهای او در عالم هستی به سرابی بی‌حاصل بدل خواهد شد. اهمیت و ضرورت درک این غایت اصیل، فلسفه اصلی نگارش جلد دوم از مجموعه ارزشمند الله‌شناسی است؛ اثری که می‌کوشد پرده از عمیق‌ترین مفاهیم توحیدی بردارد و مسیر عبور از تاریکی‌های وهم به سوی نور حقیقت را روشن سازد.
این کتاب، ثمره اندیشه‌های ژرف و قلم حکیمانه عارف و عالم ربانی، علامه سید محمدحسین حسینی طهرانی (قدس‌سره) است. ایشان در این مجلد، در امتداد مباحث توحیدی جلد نخست، با رویکردی عمیقاً قرآنی و عرفانی به سراغ یکی از کلیدی‌ترین و در عین حال مهجورترین مفاهیم دینی، یعنی دیدار خداوند و پیامدهای انکار آن رفته‌اند تا هندسه معرفتی سالکان راه حق را بر پایه‌ای استوار بنا نهند.

آن‌چه در این کتاب می‌خوانیم

جلد دوم الله‌شناسی، مباحث خود را با ورود مستقیم به فضایی تفسیری و تکان‌دهنده آغاز می‌کند؛ جایی که مؤلف با استناد به آیات پایانی سوره مبارکه کهف، به‌ویژه آیه شریفه «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا»، به کالبدشکافی مفهوم خسران می‌پردازد. در این بخش می‌خوانیم که چگونه منکرین لقاء خدا، زیان‌کارترین مردمان در پیشگاه الهی هستند و چرا سرمایه‌های وجودی آنان در بازار حقیقت هیچ بهایی ندارد.
یکی از محوری‌ترین مباحث این جلد، تبیین پدیده «حبط اعمال» است. علامه طهرانی با ظرافتی تحلیلی نشان می‌دهند که اگر عمل انسان با نیت تقرب و توجه به روز حساب و لقاء پروردگار گره نخورد، از درون تهی شده و وزن وجودی خود را از دست می‌دهد (عدم وزن). در این نگاه، انکار دیدار الهی تنها یک خطای فکری نیست، بلکه موجب فروپاشی بنیان‌های دین، شریعت و معاد در جان آدمی می‌شود و اعمال او را از دایره ارزش‌گذاری حقیقی خارج می‌سازد.
در ادامه، کتاب از ساحت هشدار عبور کرده و وارد عمیق‌ترین لایه‌های توحید نظری می‌شود. مؤلف در این اثر، راه انحصاری معرفت به خداوند را تنها از مسیر لقاء الله ممکن می‌داند و با طرح مباحثی دقیق، به تبیین معنای حقیقی «وحدت شخصیه وجود» می‌پردازد. خواننده در این فصول با نقد تفکراتی چون «تنزیه صرف» که راه شناخت را به طور کامل بر انسان می‌بندند آشنا شده و درمی‌یابد که در نگاه توحیدی خالص، هیچ موجودی جز ذات اقدس حق دارای استقلال نیست (لا هُوَ الا هُو).
در نهایت، این اثر تصویری روشن از تقابل نور و ظلمت ارائه می‌دهد. کتاب به زیبایی تشریح می‌کند انسانی که از نور وحی و خرد روی برمی‌گرداند و دیدار خدا را منکر می‌شود، چگونه در ظلمات سه‌گانه جهل، هوای نفس و تمایلات شیطانی و حیوانی گرفتار می‌آید. در مقابل، راهی که قرآن و عرفان اسلامی پیش پای انسان می‌گذارد، خروج از این تاریکی‌ها و رسیدن به چشم‌انداز ابدی معرفت و اتصال به منبع لایزال هستی است.

آن‌چه این اثر را متمایز می‌کند

نخستین ویژگی بارز جلد دوم «الله‌شناسی»، روش‌شناسی منحصر‌به‌فرد علامه طهرانی در پیوند دادن عمیق آیات قرآن با غامض‌ترین مباحث عرفان نظری است. این کتاب صرفاً یک متن خشک فلسفی یا کلامی نیست؛ بلکه مؤلف با دسته‌بندی مباحث (از مبحث سیزدهم تا بیستم در این جلد)، یک سیر هندسی و منسجم را طراحی کرده است. ایشان از هشدار نسبت به خسران و حبط اعمال آغاز می‌کنند و در نهایت به اوج قله توحید قرآنی، یعنی حصر هرگونه وجود و آثار آن در ذات خداوند، می‌رسند. این انسجام محتوایی، فهم مسائل پیچیده‌ای چون «عدم اقامه میزان» برای منکرین را برای خواننده تحلیلی و ملموس می‌سازد.
دومین نقطه تمایز این اثر، تمرکز شجاعانه و بی‌نظیر آن بر محور «لقاء الله» به عنوان تنها مسیر معتبر شناخت پروردگار است. در حالی که بسیاری از متون اعتقادی، راه‌های اثبات و شناخت خدا را در براهین عقلیِ صرف محدود می‌کنند، این کتاب در مباحث شانزدهم تا هجدهم با صراحت اثبات می‌کند که تمام طرق مختلف «الله‌شناسی» اگر منتهی به «لقاء الله» نشوند، مسیرهایی تاریک و کج‌ومعوج هستند. این نگاه حصرگرایانه به لقاء الهی، رویکردی جسورانه و بدیع در تبیین معارف توحیدی به شمار می‌رود.
سومین ویژگی مهم، کاربردی کردن مفهوم «وحدت شخصیه وجود» در ساحت عمل انسان است. علامه طهرانی نشان می‌دهند که بحث توحید ناب، تنها یک نظریه ذهنی نیست؛ بلکه مستقیماً با وزن و ارزش اعمال ما گره خورده است. کتاب به شکلی متمایز روشن می‌کند که چگونه زاویه دید انسان به هستی و پروردگار، می‌تواند به اعمال او در روز قیامت «وزن» بدهد و یا در صورت انکار حضور و لقاء حق، بزرگ‌ترین تلاش‌های بشری را به عدم و پوچی (حبط) بکشاند.

مخاطبین این کتاب

پژوهشگران حوزه عرفان اسلامی، اساتید و طلاب علوم دینی، دانشجویان فلسفه و کلام اسلامی، و همچنین تمامی پویندگان مکتب تربیتی و عرفانی مرحوم علامه طهرانی که در حال مطالعه دوره‌های «نور ملکوت» و «الله‌شناسی» هستند، مخاطبین این اثر به شمار می‌آیند.

بریده‌ای از کتاب

«..  و این آیه قریب المضمون مى‌باشد با گفتار خداى تعالى:
﴿فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَ لَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا* ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى﴾‌. (آیه ٣٠، از سوره نجم)
«پس اى پیغمبر! رویت را بگردان از دیدار کسى که از ذکر ما و یاد ما اعراض کرده و روى خود را گردانده است؛ و غیر از پست‌ترین زندگى بهیمى مقصد و مقصودى ندارد. آنست نهایت مرتبه و غایت درجه از علومشان که بدانجا رسیده‌اند، و از اینجا سر برآورده و منتهى گشته است! تحقیقاً پروردگار تو داناتر مى‌باشد به آن کس که از راه وى منحرف و گمراه شده است؛ و او داناتر مى‌باشد به آن کس که راه یافته است!»
چون این آیه به خوبى مى‌رساند که إعراض از ذکر خدا و یاد خدا، که عبارت باشد از غفلت آیات وى، ایجاب مى‌نماید محدود کردن علم انسان را به حیات دنیا و شئون آن. بنابراین نمى‌خواهد مگر حیات دنیا را و آنست ضلالت از سبیل خدا. و خداوند از این‌گونه ضلالت به نسیان روز حساب تعبیر و تعریف فرموده است، آنجا که گفته است:
﴿إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ‌﴾. (آیه ٢٦، از سوره ص)
«تحقیقاً کسانى که از راه خدا بیراهه رفته‌اند، داراى عذاب شدیدى خواهند بود بواسطه نسیانى که از یوم حساب نموده‌اند.»

جمع‌بندی

در یک نگاه کلی، جلد دوم «الله‌شناسی» را می‌توان بیدارباشی عمیق برای روح انسان خفته در پندارهای دنیوی دانست. همان‌طور که در بریده کتاب نیز به‌خوبی اشاره شد، فراموشی روز حساب و غفلت از یاد خدا، ریشه تمامی گمراهی‌ها و عامل محدود شدن افق دید انسان به حیات مادی است. علامه طهرانی (ره) در این اثر، با استناد به آیات روشنی‌بخش قرآن کریم، به مخاطب یادآور می‌شوند که تنها راه نجات از خسران عظیم و جلوگیری از حبط اعمال، برافروختن چراغ معرفت و حرکت مستمر به سوی «لقاء الله» است؛ مقصدی که به افعال آدمی وزن، معنا و جاودانگی می‌بخشد.
این کتاب با پیوند دادن مفاهیم بلندی چون «وحدت شخصیه وجود» با واقعیت‌های عملی و سرنوشت اخروی انسان، توحید را از یک بحث صرفاً انتزاعی و کلامی خارج کرده و به متن زندگی و بندگی می‌آورد. خواننده با مطالعه این اثر درمی‌یابد که شناخت پروردگار، نه از مسیر تنزیه محض و دور کردن خداوند از دسترس قلب و اندیشه، بلکه از طریق درک حضور همه‌جانبه حق و نفی استقلال از ماسوی‌الله به‌دست می‌آید.
در نهایت، جلد دوم الله‌شناسی دعوتی است به سوی رهایی از ظلمات جهل و هواهای نفسانی، و گام نهادن در مسیر نوری که پیامبر اکرم (ص) و اولیای الهی آن را به روی بشریت گشوده‌اند. این کتاب برای هر سالک حقیقت‌جو و اندیشمندی که می‌خواهد شالوده اعتقادات توحیدی و معادشناسی خود را بر پایه‌های استوار قرآن، برهان عقلی و عرفان ناب اسلامی بنا نهد، اثری بی‌بدیل، تحلیلی و راهگشا خواهد بود.