کتاب عنوان بصری جلد 7

مقدمه

انسانِ در جستجوی کمال، همواره با این پرسش بنیادین روبه‌روست که چگونه می‌تواند میان «مسئولیت‌های روزمره زندگی» و «سیر و سلوک الی‌الله» پیوندی حقیقی برقرار کند. بسیاری از افراد می‌پندارند که عرفان و عبودیت، تنها در خلوت و انزوا محقق می‌شود و پرداختن به امور خانواده، مانعی در مسیر رشد معنوی است. اما کانون خانواده و روابطِ میان همسران، والدین و فرزندان، در نگاه اصیل اسلامی نه تنها مانع نیست، بلکه اصلی‌ترین میدان برای تمرینِ خروج از نفس و رسیدن به مقام توحید به شمار می‌رود. اهمیت این موضوع در روزگار ما که مفاهیم خانواده، حقوق زن و مرد و تربیت فرزند دستخوش نگاه‌های مادی و دور از فطرت شده، دوچندان است.
عنوان بصری جلد 7 اثر ارزشمند آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی، با تمرکز بر مسئله «تدبیر در امور فردی و خانواده»، خط بطلانی بر تفکرات انزواطلبانه می‌کشد و خلأِ نگاهِ توحیدی در مدیریت نهاد خانواده را پر می‌کند. این جلد با شرحی دلنشین بر فقرۀ «وَ لا یُدَبِّرُ العَبدُ لِنَفسِهِ تَدبیراً» از حدیث شریف عنوان بصری، پرده از این حقیقت برمی‌دارد که اوج عبودیت و رسیدن به حیات طیبه، در سپردنِ تدبیرِ تمام امورِ زندگی به اراده الهی نهفته است. این اثر راهنمایی است روشن برای کسانی که می‌خواهند زندگی خانوادگی خود را با ظرافت‌های سلوک عرفانی پیوند زنند و در پرتو نگاهی تکوینی و الهی، به کمال فردی و اجتماعی دست یابند.

آن‌چه در این کتاب می‌خوانیم

محور اصلی مطالب در این جلد، شرح و واکاوی دقیقِ یک جمله طلایی و سرنوشت‌ساز از حدیث شریف عنوان بصری است که می‌فرماید بنده برای خودش هیچ تدبیری نمی‌کند. آیت‌الله طهرانی با زبانی شیوا و استدلالی به این دغدغه مهم پاسخ می‌دهد که آیا منظور از عدم تدبیر، رها کردن امور زندگی، بی‌نظمی و شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیت‌هاست؟ پاسخ در این متن اکیداً منفی است. در این کتاب می‌خوانیم که بالاترین سطح از نظم و برنامه‌ریزی در زندگی ظاهری، با فانی دانستن اراده خود در برابر اراده خداوند کاملاً همسو است و نفی تدبیر نفسانی، در واقع به معنای انجام دقیق وظایف و سپس سپردن نتیجه کارها به خالق هستی است.
مؤلف در ادامه، این مباحث عمیق عرفانی را از سطح تئوری خارج کرده و به بطن زندگی خانوادگی می‌آورد. یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب، بررسی دقیق و متفاوت جایگاه زن و مرد در نظام آفرینش است. در این اثر تفاوت‌های تکوینی زن و شوهر و مسئله عقل نظری و عملی، به دور از تعصبات رایج و نگاه‌های مادی‌گرایانه بررسی می‌شود. خواننده به روشنی متوجه می‌شود که چگونه شناخت درست این جایگاه‌های الهی می‌تواند به ایجاد آرامش عمیق در خانه کمک کند و روابط همسران را به بستری برای رشد معنوی و رسیدن به حیات طیبه تبدیل نماید.
بخش مهم دیگری از مطالب کتاب به موضوع حقوق و تکالیف متقابل اعضای خانواده و مسئله حیاتیِ تربیت توحیدی فرزندان اختصاص دارد. نویسنده با ظرافت خاصی نقش شگرف محیط بر تربیت، اهمیت بسیار بالای نام‌گذاری صحیح فرزندان در مکتب اسلام و مسئولیت سنگین پدر به عنوان محور امنیت و آرامش خانواده را تشریح می‌کند. تمامی این موارد نه به عنوان یک‌سری دستورالعمل خشک و حقوقی، بلکه به عنوان اجزای یک کلِ یکپارچه برای رسیدن به مقام عبودیت و پیاده‌سازی توحید در جزئی‌ترین رفتارهای روزمره معرفی می‌شوند.
برای ملموس‌تر شدن این مفاهیم بلند، در لابه‌لای مباحث به سیره عملی اولیای الهی نیز پرداخته شده است. الگوگیری از نحوه مدیریت خانه و برخورد با اعضای خانواده در سیره عرفای بزرگی چون مرحوم قاضی و علامه طهرانی، به مخاطب نشان می‌دهد که این سبکِ زندگیِ توحیدی کاملاً دست‌یافتنی است. در حقیقت، این کتاب به ما می‌آموزد که چگونه می‌توانیم در دلِ شلوغی‌های زندگی امروز و درگیری با مسائل خانوادگی، قلب خود را به منبع آرامش متصل نگه داریم و از هر لحظه حضور در کانون خانواده برای تقرب به خداوند بهره ببریم.

آن‌چه این اثر را متمایز می‌کند

آن‌چه این کتاب را از بسیاری از آثار عرفانی و اخلاقی متمایز می‌کند، پیوند بی‌نظیری است که میان بلندترین مفاهیم توحیدی و ملموس‌ترین مسائل زندگی روزمره برقرار کرده است. بسیاری از کتاب‌های سلوکی تنها در فضای مفاهیم انتزاعی باقی می‌مانند، اما در اینجا آیت‌الله طهرانی، دست خواننده را می‌گیرد و به روشنی نشان می‌دهد که چگونه می‌توان در متن شلوغی‌های زندگی و در هنگام تعامل با همسر یا تربیت فرزند، در حال سیر و سلوک بود. این اثر به جای ترویج گوشه‌گیری، به کانون خانواده به چشم اصلی‌ترین میدان رشد معنوی نگاه می‌کند و به ما می‌آموزد که عرفان حقیقی، فرار از مسئولیت‌ها نیست، بلکه انجام دقیق وظایف خانوادگی با نگاهی الهی و پرهیز از منیّت است. از سوی دیگر، نگاه بدیع و تکوینی مؤلف به تفاوت‌های بنیادین زن و مرد که به دور از تعصبات خشک و نگاه‌های سطحی روزگار ما نگاشته شده، بینشی بسیار عمیق و راهگشا به خواننده می‌دهد که خواندن این اثر را به تجربه‌ای کاملاً متفاوت و ارزشمند تبدیل می‌کند.

مخاطبین این اثر

با توجه به نام کتاب و محوریت شرح یک حدیث عرفانی، شاید در نگاه اول تصور شود که مخاطب این اثر تنها طلاب علوم دینی، پژوهشگران اسلامی یا کسانی هستند که سال‌ها در مسیر سیر و سلوک قدم برداشته‌اند. بی‌شک این گروه از افراد، و همچنین کسانی که در حوزه‌های مشاوره خانواده و تربیت اسلامی دغدغه‌مندند، بهره فراوانی از ظرایف استدلالی و مبانی ناب توحیدی این کتاب خواهند برد. زاویه دید متفاوت نویسنده به مسئله حقوق متقابل و ظرافت‌های تربیتی، می‌تواند افق‌های جدیدی را برای اهل فن و پژوهشگران این عرصه روشن کند.
اما در نهایت، از آن‌جایی که این جلد به طور خاص روی مسئله تدبیر در امور خانواده تمرکز دارد و موضوعات کاملاً روزمره را پوشش می‌دهد، مطالعه آن برای عموم افراد به شدت کاربردی و قابل استفاده است. هر پدر و مادری که دغدغه تربیت صحیح فرزندانش را دارد، هر زوجی که می‌خواهند پایه زندگی مشترکشان را بر اساس آرامش و شناخت تفاوت‌های ذاتی بنا کنند و به طور کلی هر انسانی که می‌خواهد در لابه‌لای روزمرگی‌ها، رنگ و بوی خدا را در خانه‌اش حفظ کند، با زبانی ساده و ملموس راهکارهای عملی خود را در این کتاب خواهد یافت.

بریده‌ای از کتاب

«.. بنابراین در تمام احکام تشریعیِ ما این مسئلۀ تدبیر و تنظیمِ در امور باید به نهایت درجۀ دقّت وجود داشته باشد؛ و به قول مرحوم والد ما و همین‌طور بقیّۀ عرفا مثل مرحوم قاضی که از ایشان هم شنیده‌اند، بهترین فرد آن شخصی است که بتواند امور خود را بهتر تنظیم کند، بتواند از امور خود و از اوقات خود بهتر استفاده کند؛ این فرد، فرد موفّقی خواهد بود!
افرادی که وقت خود را به بطالت می‌گذرانند، افرادی که وقت خود را به مسائل لهو و لعب می‌گذرانند، افرادی که فرصت‌های خود را از دست می‌دهند، این مسئله در نفس آنها مؤثّر خواهد شد و آنها راه به مطلوب نخواهند برد؛ این مطلب و روش و دَیدَن بزرگان و اولیاء دین است! روی این جهت، این کلام امام صادق چه مسئله‌ای پیدا می‌کند؟..»

جمع‌بندی

در یک نگاه کلی، جلد هفتم از مجموعه عنوان بصری اثری است که مرزهای خیالی میان «عرفان» و «زندگی روزمره» را به زیبایی از میان برمی‌دارد. آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این کتاب با شرحی ژرف بر کلام امام صادق (علیه‌السلام)، به مخاطب می‌آموزند که نفی تدبیر نفسانی هرگز به معنای بی‌نظمی و رها کردن امور نیست؛ بلکه دقیقاً برعکس، انسانِ در مسیر کمال باید بالاترین سطح از برنامه‌ریزی، مدیریت زمان و ایفای مسئولیت‌ها را داشته باشد، اما در نهایت قلب و اراده‌اش را تنها به تدبیر الهی بسپارد. این کتاب با ورود شجاعانه و موشکافانه به کانون خانواده، اثبات می‌کند که عالی‌ترین درجات توحید نه در خلوت و گوشه‌نشینی، بلکه در دلِ انجام وظایف همسری، مادری و پدری محقق می‌شود.
اگر به دنبال آن هستید که نگاهی نو، تکوینی و توحیدی به نهاد خانواده داشته باشید و اصول تربیت فرزند یا ظرایف روابط زن و مرد را از دریچه‌ای اصیل بیاموزید، مطالعه این کتاب شما را شگفت‌زده خواهد کرد. این اثر با تلفیق مبانی عمیق دینی و راهبرد‌های ملموس برای زندگی امروز، به تمامی دغدغه‌مندانِ رشد معنوی، زوج‌ها و والدین کمک می‌کند تا خانه خود را به امن‌ترین بستر برای سیر و سلوک الی‌الله تبدیل کنند و طعم شیرین حیات طیبه را در متن همین روزمرگی‌ها و در کنار عزیزانشان بچشند.